blog

donderdag 15 februari

geschonden hemel


door Simon van den Berg

Zondag 28 januari werd in het Wertheimpark in Amsterdam, bij het Spiegelmonument van Jan Wolkers, de Holocaust herdacht en de bevrijding van Auschwitz. Op hetzelfde moment werd daar ook over gesproken tijdens de dienst in in de Oude Kerk. Ds. Hans Uytenboogaardt noemde de gebroken spiegels die een geschonden hemel uitbeelden (klik hier).

 

Foto: http://www.mokums.nl/janwolkers.html

 

Niet lang geleden werd ik zelf onverwacht tot herdenken aangezet. Alsof ik door een adder gebeten werd. Ik las het boek In de ban van de tegenstander, van Hans Keilson (1909-2009). Deze Joodse arts vluchtte in 1936 naar het door hem veilig gewaande Nederland. Hier dook hij vanaf 1940 onder, o.a. in 1944 in Delft aan de rand van het Westplantsoen, niet ver van waar mijn stijfselkist stond. In dat park ben ik vrij zeker als baby nog in de lente van dat jaar rondgereden. Maar dit terzijde. Na de oorlog werd Keilson bekend als psychiater die kinderen met oorlogstrauma’s behandelde.

Hoe is het mogelijk dat dit destijds in ons land gebeurde: dat aan Joden werk werd ontzegd in beroepen of functies, dat onverholen werd meegewerkt aan het deporteren van Joodse medeburgers…? Wat wisten mijn ouders, heb ik het hun ooit gevraagd? Ik weet het niet meer.

De roman In de ban van de tegenstander speelt in de jaren ‘30 van het opkomende nazisme in Duitsland. Het verhaal is autobiografisch. De jeugdige ik-figuur groeit op in een Duits stadje en probeert te leven met een (zijn) ‘tegenstander’. Deze wordt slechts aangeduid met de letter “B”, in wie wij de politieke leider herkennen die in het roerige Duitsland van die tijd van zich doet spreken en uiteindelijk aan de macht komt.

De tegenstander heeft zich griezelig obsessief in Keilson’s gedachtewereld genesteld. Hij beseft heel goed waar die tegenstander op uit is, op de ontkenning en vernietiging van zijn wezen überhaupt, en misschien wel van zijn leven.

De angst bezorgt hem een beklemmende worsteling of hij in verzet moet komen. Mag het ‘Gij zult niet doodslaan’ dan worden overtreden? Zo expliciet wordt die vraag niet gesteld: het is een roman. Voor mij als lezer bereikt dit innerlijk conflict een dieptepunt in de volgende, schrijnende alinea. Hij was al zijn thuis ontvlucht, maar wist dat zijn oudjes – moeder was ziek, zìj konden niet weg – al een rugzak hadden gepakt voor het geval dat zij onverwacht opgehaald zouden worden. In een bijna Psalmische klacht richt hij zich tot de Eeuwige …


‘Mijn God, in het stervensuur van hem die u als vijand tegenover mij heeft geplaatst, vraag ik u uit een ootmoedig hart: waarom hebt u rugzakken geschapen waarmee u oude mensen op reis laat gaan door uw mooie wereld naar hun afschuwelijk einde? Waarom hebt u hen laten gaan en waarom hebt u toegelaten dat wij hen lieten gaan? U hebt mij een tegenstander geschapen, en ik begrijp zijn noodlot intenser sinds hij het mijne werd, beter dan ik ooit had kunnen vermoeden, maar waarom? Moet ik hem doden om niet door hem te worden gedood? Maar ik weet immers niet of hij niet toch een gesel in uw hand is. Waarom?

Ach, met de haat en met de wraak en ach, ook met de liefde is hier niets te beginnen. Merkt u dan niet dat u uzelf hebt gemaakt tot tegenstander van al degenen die u hun rugzak hebt laten pakken, en van allen die twijfelen? Merkt u niet dat wij niets anders meer kunnen doen dan ook u dood te slaan, heel gewoon dood te slaan zoals die ander, de tegenstander, om niet door hem te worden doodgeslagen, merkt u dat dan niet?’  (p. 201)

Sprakeloos. Huiveringwekkende logica.

 

Hans Keilson, In de ban van de tegenstander, Van Gennep, 2009
zie ook: Dagboek 1944, Van Gennep, 2014


Blog van de OudeKerkgemeente: korte, persoonlijk getinte stukken over dingen buiten of binnen de gemeente die belangrijk zijn of opvallen, geschreven op eigen verantwoordelijkheid.

Wil je reageren, meeschrijven, of meer weten over de blog, neem dan contact op met Elisabeth Boiten (muskebiis@gmail.com) of Peter Tomson (pjtomson@xs4all.nl) van de redactie.

deel dit:
dinsdag 11 december

Een veelheid van geluiden in de Oude Kerk

maandag 10 september

Ons’ Lieve Heer bij de buren

woensdag 11 april

de Oude Kerk als bron van stilte

donderdag 1 maart

zegenrijke momenten

dinsdag 26 december

laat het bij verbeelding blijven

vrijdag 24 november

memento

vrijdag 10 november

de essentie van het verhaal

woensdag 18 oktober

rituelen

woensdag 4 oktober

noodpakket en vriendendienst

maandag 18 september

Wissen

maandag 11 september

Als je naar kunstenaars luistert

zaterdag 12 augustus

Een vriendendienst

dinsdag 13 juni

Het evangelie in één zucht

dinsdag 25 april

onnozele schapen en foute herders

woensdag 12 april

interpreteren

zaterdag 25 maart

Waarom zou je naar de kerk gaan als je niet gelooft?

donderdag 2 maart

donker en licht

zaterdag 4 februari

een kerk vederlicht

donderdag 2 februari

Slingeren

donderdag 2 februari

Zwarte Piet in Kaapstad?

donderdag 2 februari

Op weg naar Pasen

donderdag 2 februari

Alleen het allerbeste is goed genoeg

donderdag 2 februari

Kyrië Eleison

donderdag 2 februari

Van Gogh

donderdag 2 februari

Herdertjes en Eeuwigheidswaarde

donderdag 2 februari

Feest op 4 september

donderdag 2 februari

Dubbel zien

donderdag 2 februari

Zondag na Nice

donderdag 2 februari

De Verlichtingskerk

donderdag 2 februari

Hoog-liturgisch

donderdag 2 februari

Doodsklok

donderdag 2 februari

Sonate pathétique

donderdag 2 februari

Zwart-wit

donderdag 2 februari

De Majesteit en Koning

donderdag 2 februari

Aftrap

Als u terug wilt naar de homepagina
klikt u op de knop hiernaast.