blog

donderdag 30 april 2020

Dodenherdenking


door Hans Firet

In het Amsterdam-Zuid van de jaren ’60 en ’70 waren de Tweede Wereldoorlog en de jodenvervolging altijd in de buurt. Als kind realiseer je je dat niet en was heel veel doodgewoon. De dames met tulbandhoedjes en een zwaar Duits accent die bij de bakker challes bestelden en bij café Beethoven aan de Kaffee und Kuchen zaten, de mannen die op zaterdag in zwart pak en met een zwarte hoed op lopend naar de synagoge gingen, de jongens met keppeltjes: ze hoorden bij de wereld van m’n jeugd, net als zoveel andere dingen.

Pas later hoor je dat in de mavo op de Gerrit van der Veenstraat de SD huisde en dat daar vreselijke martelingen plaatsvonden. Zo vreselijk dat de naam van de straat, Euterpestraat, genoemd naar de muze van de muziek, zo afschrikwekkend klonk dat die een jaar na de oorlog is omgedoopt en genoemd naar een verzetsman. Daartegenover, aan het eind van onze straat, had in een ander schoolgebouw de Zentralstelle für jüdische Auswanderung gezeten, in 1944 gebombardeerd door de Britten. Daar werden joden verzameld, die ’s nachts met speciale trams werden weggevoerd vanaf tramhalte Beethovenstraat. Naar een plek waar ze zich geen voorstelling van konden maken. Dezelfde tramhalte die voor mij als kind het beginpunt was van tripjes naar ‘de stad’, een totaal andere wereld, zo vlakbij maar ook zo ver weg, in vergelijking met het vreedzame, welvarende Zuid.

Mijn eerste bewuste kennismaking met het oorlogsverleden van onze buurt was het monument op de hoek van de Apollolaan en de Beethovenstraat. Drie beelden van mannen die naast elkaar staan. Het hele jaar door een van onze speelplekken, maar op vier mei de plaats waar de buurt bij elkaar kwam om samen twee minuten stil te zijn. Zolang ik me kan herinneren, ben ik daar vrijwel elk jaar bij geweest. Ook toen ik later in andere buurten van de stad woonde.

 

Het is een eenvoudige plechtigheid, met als afsluiting het spelen van de taptoe, twee minuten stilte en het zingen van het Wilhelmus. Voorafgegaan door een korte toespraak van een meer of minder bekend iemand, en sinds een aantal jaren twee gedichten voorgedragen door kinderen. Elk jaar hetzelfde. Een vaste liturgie, verpletterend van eenvoud.

23 oktober 1944, laat in de middag. Een knokploeg van het verzet probeert de beruchte officier van de Sicherheitsdienst Herbert Oelschlägel te ontvoeren door hem met chloroform te bedwelmen. De SD’er is geïnfiltreerd in het verzet, en de ontvoerders willen te weten komen wie zijn informanten zijn. Hij verzet zich zo hevig dat er een handgemeen ontstaat, waarbij Oelschlägel wordt doodgeschoten. De daders ontkomen.

De reactie van de Duitse bezetter is onverbiddelijk. De volgende ochtend vroeg worden 29 willekeurige gevangenen uit hun cel in het huis van bewaring Weteringschans gehaald, het gebouw dat we tegenwoordig De Balie noemen. Ze worden naar het kruispunt Apollolaan/Beethovenstraat gebracht. De 29 gevangenen, in leeftijd variërend van 18 tot 70 jaar, worden geëxecuteerd, terwijl voorbijgangers worden gedwongen toe te kijken. Hun lichamen blijven twee dagen liggen als afschrikwekkend voorbeeld. Twee villa’s ertegenover worden in brand gestoken. Pas jaren later worden daar nieuwe huizen geplaatst, aan de architectuur is duidelijk te zien dat ze niet in het originele straatbeeld thuishoren.

 

 

(foto HF)

Meteen na de bevrijding wordt de plek een van de vele gedenkplaatsen waar op 4 mei de oorlog herdacht wordt. Pas in 1952 wordt de beeldengroep onthuld. Voor mij en mijn familie een plek waar we elke vierde mei weer naartoe getrokken worden. Eerst het indrukwekkende trompetgeluid van de taptoe. Dan zijn we twee minuten stil. Ik weet nooit goed waaraan ik dan moet denken. Er is altijd wel een huilend kind, een zingende vogel of een brommer in de verte die je afleidt. Maar toch, een oorverdovende stilte. Afgesloten door het prevelend zingen van het eerste en het zesde couplet van het Wilhelmus: ‘…de tirannie verdrijven, die mij mijn hart doorwondt’.

Daarna komt alles weer tot leven. De auto’s gaan rijden, je ziet bekenden van vroeger. ‘Hoe is het nu?’ ‘Nog met vakantie geweest?’ ‘Je dochter afgestudeerd? Wat vliegt de tijd.’

Maar dit jaar blijft het stil op de Apollolaan. Het coronavirus weet een traditie te verbreken die al sinds het einde van de oorlog bestaat. Zoals het coronavirus korte metten lijkt te maken met elke traditie die we kennen.

Wat nu met dodenherdenking? Ik ga waarschijnlijk ’s middags vast een bloemetje bij het monument leggen. En ’s avonds om acht uur? Kijken naar de koning op tv? Nee, dat is voor mij geen dodenherdenking. Ik denk dat ik maar gewoon twee minuten stil ben. Met dit jaar niets om me af te leiden. Misschien denk ik nu dan eindelijk eens aan alles wat er in de buurt van mijn jeugd is voorgevallen tijdens die donkere jaren. En aan die 29 mannen die zijn doodgeschoten, zomaar bij ons om de hoek.

*   *   *

De passage over de jodentransporten is ontleend aan Grete Weil, Tramhalte Beethovenstraat, Pandora 1982 (vertaald uit het Duits). 


 

Blog van de OudeKerkgemeente: korte, persoonlijk getinte stukken over dingen buiten of binnen de gemeente die belangrijk zijn of opvallen, geschreven op eigen verantwoordelijkheid.

 

Stuur reacties of inzendingen naar de redactie van de website: Elisabeth Boiten (muskebiis@gmail.com), Peter Lowie (p.lowie@upcmail.nl), Peter Tomson (pjtomson@xs4all.nl).

deel dit:
vrijdag 6 november 2020

elke dag heeft genoeg aan zijn eigen kwaad

donderdag 10 september 2020

Godenzonen

donderdag 25 juni 2020

beeldenstorm

vrijdag 12 juni 2020

verlangen in een tijd van onthouding

donderdag 4 juni 2020

Bron van zijn die ik ontmoet

donderdag 28 mei 2020

wind in de zeilen

donderdag 21 mei 2020

zingen van de tien geboden

vrijdag 15 mei 2020

vertrouwde geuren

donderdag 7 mei 2020

zolang wij ademhalen

vrijdag 24 april 2020

noodklokken

donderdag 16 april 2020

Vertrouwen

woensdag 8 april 2020

een kerkdienst uit een doosje

donderdag 2 april 2020

alles went

vrijdag 27 maart 2020

gezond verstand

maandag 16 maart 2020

het was raar warm…

vrijdag 28 februari 2020

stormen rond de oude kerk

zaterdag 14 december 2019

De Lofzang in een duistere grot

vrijdag 22 november 2019

Tegen het donker, laten wij zingen

vrijdag 7 juni 2019

de doop van Naomi

donderdag 9 mei 2019

venster 9: Wat er vandaag gebeurt in de Oude Kerk

donderdag 2 mei 2019

venster 8: De Oude Kerk als stadskerk met het Vater-Müllerorgel

donderdag 25 april 2019

venster 7: Mej. Bijtelaar en de scheiding van kerk en staat

donderdag 11 april 2019

venster 6: Ruimte voor nieuwe lofzang

donderdag 4 april 2019

venster 5: Ruimte voor de lofzang

donderdag 28 maart 2019

venster 4: Rondom de monstrans van de Oude Kerk

donderdag 21 maart 2019

venster 3: De katholieken na de Alteratie

donderdag 14 maart 2019

venster 2: De laatmiddeleeuwse kerk

donderdag 7 maart 2019

vensters op de Oude Kerk

vrijdag 4 januari 2019

Het verhaal van een oranje hesje

dinsdag 11 december 2018

Een veelheid van geluiden in de Oude Kerk

maandag 10 september 2018

Ons’ Lieve Heer bij de buren

woensdag 11 april 2018

de Oude Kerk als bron van stilte

donderdag 1 maart 2018

zegenrijke momenten

donderdag 15 februari 2018

geschonden hemel

dinsdag 26 december 2017

laat het bij verbeelding blijven

vrijdag 24 november 2017

memento

vrijdag 10 november 2017

de essentie van het verhaal

woensdag 18 oktober 2017

rituelen

woensdag 4 oktober 2017

noodpakket en vriendendienst

maandag 18 september 2017

Wissen

maandag 11 september 2017

Als je naar kunstenaars luistert

zaterdag 12 augustus 2017

Een vriendendienst

dinsdag 13 juni 2017

Het evangelie in één zucht

dinsdag 25 april 2017

onnozele schapen en foute herders

woensdag 12 april 2017

interpreteren

zaterdag 25 maart 2017

Waarom zou je naar de kerk gaan als je niet gelooft?

donderdag 2 maart 2017

donker en licht

zaterdag 4 februari 2017

een kerk vederlicht

donderdag 2 februari 2017

Slingeren

donderdag 2 februari 2017

Zwarte Piet in Kaapstad?

donderdag 2 februari 2017

Op weg naar Pasen

donderdag 2 februari 2017

Alleen het allerbeste is goed genoeg

donderdag 2 februari 2017

Kyrië Eleison

donderdag 2 februari 2017

Van Gogh

donderdag 2 februari 2017

Herdertjes en Eeuwigheidswaarde

donderdag 2 februari 2017

Feest op 4 september

donderdag 2 februari 2017

Dubbel zien

donderdag 2 februari 2017

Zondag na Nice

donderdag 2 februari 2017

De Verlichtingskerk

donderdag 2 februari 2017

Hoog-liturgisch

donderdag 2 februari 2017

Doodsklok

donderdag 2 februari 2017

Sonate pathétique

donderdag 2 februari 2017

Zwart-wit

donderdag 2 februari 2017

De Majesteit en Koning

donderdag 2 februari 2017

Aftrap

Als u terug wilt naar de homepagina
klikt u op de knop hiernaast.