blog

donderdag 14 maart

venster 2: De laatmiddeleeuwse kerk


door Peter Tomson (14 maart 2019)

Het eerste van deze serie ‘vensters op de Oude Kerk’ belichtte de ontstaansgeschiedenis van de kerk en de groei van het gebouw. Dit tweede venster biedt een ‘gereconstrueerde blik’ op de kerk in haar volle laatmiddeleeuwse glorie. We putten opnieuw uit de brochure van de Stichting Oude Kerk uit 1985, A. van Rooijen, De Oude Kerk in vogelvlucht, en zullen daar uitvoerige beschrijvingen uit citeren. Aan het eind gaan we in op een belangrijke vraag: wat is in zo’n majestueus godshuis de zin van ‘volte’, en wat van ‘leegte’? Van ‘geluid’ of van ‘stilte’?

 

het interieur

Op basis van de schriftelijke bronnen en van de opgravingen tijdens de restauratie reconstrueert de brochure het kerkinterieur in de 16e eeuw en wat daarin gebeurde. Tussen aanhalingstekens volgen daar nu citaten uit, iets ingekort en aangepast. De ‘lichtbeuk’ waarover het eerste citaat spreekt is het verhoogde gedeelte van het schip met extra vensters voor de lichtval.


‘Behalve door de afwezigheid van een lichtbeuk was in de late middeleeuwen het lichtniveau in de ruimte laag, doordat vrijwel alle ramen met gebrandschilderd glas waren gevuld. Dit glas droeg aanzienlijk bij tot de bontheid van het interieur, zowel door de kleurige bijbelse taferelen als door het doorvallend licht op de muren en de zerkenvloer. De vloer bestond toen uit een bonte afwisseling van rozerode zandsteen, witte kalksteen en oranjerode en blauwe plavuizen.’
‘Groot was de invloed van de 38 altaren in de Oude Kerk. Zowat tegen elke kolom en aan de oostwant van iedere kapel moet men zich een altaartafel voorstellen met een vergulde reliekschrijn en daarboven een kostbaar altaarstuk. De gilden hadden elk een eigen altaar en wedijverden om dat tot het aanzienlijkste van de hele kerk te maken. En dat alles stond natuurlijk nog maar in de schaduw van de rijkdom van het hoogaltaar in het koor, met het geopende vijfluik geschilderd door Jan van Scorel en Maarten van Heemskerk. Naast het altaar stond het sacramentshuis waarin de hosties werden bewaard als een toren van verguld ajour snijwerk tot in het gewelf reikend.’

religieus en werelds gebruik

Er was destijds geen duidelijke scheiding tussen religie en samenleving: religieus en werelds gebruik van de kerk liepen door elkaar. Ten eerste waren er de begrafenissen, zowel binnen als buiten de kerk, die elk hun dodenmissen vergden. En daarbij kwam een veelheid van religieuze activiteiten.
‘Behalve de pastoor en de kapelaans waren er in 1517 in de Oude kerk 22 priesters en 60 altaristen die de taak hadden de missen op al die altaren op te dragen. Bovendien waren deze geestelijken verplicht om in hun “vrije tijd” in het koor te bidden en dagelijks de getijden te zingen. Behalve de diensten op het hoogaltaar werden dus ook regelmatig missen opgedragen op de andere altaren. Voorts hadden bepaalde priesters hun bezigheden op de verschillende graven, bestaande uit het kaarsen ontsteken en bidden op zerken. Dan was er nog de imponerende koorzang, waarvoor apart beroepszangers waren ingehuurd, ondersteund door de nog bescheiden orgels.’


een van de bewaarde middeleeuwse ramen in de Mariakapel

(foto: Stichting Oude Kerk)


Over het specifiek wereldse gebruik zijn we redelijk geïnformeerd door de bewaarde ‘keurboeken’, logboeken van uitgedeelde ‘keuren’, zeg maar bekeuringen.
‘De kerk is wel de “huiskamer van de stad” genoemd en was permanent opengesteld. Het klimaat nodigde uit om allerlei activiteiten en ambachten in de overdekte ruimte te verrichten. Blijkens de keurboeken werd er ‘s nachts in de kerk en op het kerkhof geslapen. Overdag stalden marskramers hun waren uit, evenals boeken- en prentenverkopers. Turfdragers liepen door het zuiderportaal naar binnen en weer naar buiten door het noorderportaal om de omweg te vermijden. Bij de portalen verzamelden zich bedelaars, die de kerkgangers niet in de weg mochten staan.’

‘In de grote ruimte werden zeilen, touw, garen, wol en dierenhuiden gedroogd en versteld. Ze werd ook als tijdelijke opslag gebruikt, en dagelijks werden er kinderen te vondeling gelegd. Paarden, varkens en andere huisdieren weidden op het kerkhof, dat ook nog als bleekveld en als speelplaats voor de kinderen werd gebruikt.’
‘Werelds’ waren ook de bezoeken van hoogwaardigheidsbekleders, zoals van keizer Maximiliaan begin 16e eeuw. De kerk was tenslotte een van de grootste ontvangstruimten. ‘Zo’n kerkbezoek moet met enorme pracht en praal hebben plaatsgevonden, niet alleen door de fraaie gewaden van de keizer en zijn gevolg en van de vergezellende burgemeesters en andere functionarissen, maar ook door de aankleding van het kerkinterieur.’


volte versus leegte

Op de middeleeuwse volte volgde de calvinistische leegte: beelden en altaren gingen eruit en muren werden wit. Hiermee maakte de kerk een overgang die andere religies en culturen niet vreemd is. Het Oude Testament is één lang dispuut tussen beeldvereerders en afgodsbestrijders, een strijd die onder de Joden in het Romeinse rijk en onder christenen in het Byzantijnse rijk werd voortgezet. Wat is de ware Godsverering: geestelijke aanschouwing opgeroepen door afbeeldingen, of juist beeldloze contemplatie? En vraagt dat om schallend Halleluja-zang, of juist eerbiedige stilte?

 

Beide partijen hebben goede argumenten, en die hebben niet alleen religieuze, maar ook artistieke relevantie. Beeldenstorm en Alteratie hebben onschatbare verliezen aan cultuurgoed veroorzaakt. De schokkende ‘beeldenstormen’ door religieuze fanatici in onze tijd herinneren ons daaraan. Anderzijds biedt de huidige ‘leegte’ in de Oude Kerk een gastvrije ruimte voor moderne conceptuele kunst. Zoiets is in een kleurige weelde als van de nieuwe katholieke Nicolaaskerk moeilijk voor te stellen. En de titel van de maandelijkse vrijdagochtendconcerten van de Stichting Oude Kerk spreekt voor zich: ‘Silence’.

 

Peter Tomson is emeritus hoogleraar theologie, lid van de Oudekerkgemeente en lid van de Raad van Toezicht van de Stichting Oude Kerk.


Blog van de OudeKerkgemeente: korte, persoonlijk getinte stukken over dingen buiten of binnen de gemeente die belangrijk zijn of opvallen, geschreven op eigen verantwoordelijkheid.

Wil je reageren, meeschrijven, of meer weten over de blog, neem dan contact op met Elisabeth Boiten (muskebiis@gmail.com) of Peter Tomson (pjtomson@xs4all.nl) van de redactie.

deel dit:
donderdag 9 mei

venster 9: Wat er vandaag gebeurt in de Oude Kerk

donderdag 2 mei

venster 8: De Oude Kerk als stadskerk met het Vater-Müllerorgel

donderdag 25 april

venster 7: Mej. Bijtelaar en de scheiding van kerk en staat

donderdag 11 april

venster 6: Ruimte voor nieuwe lofzang

donderdag 4 april

venster 5: Ruimte voor de lofzang

donderdag 28 maart

venster 4: Rondom de monstrans van de Oude Kerk

donderdag 21 maart

venster 3: De katholieken na de Alteratie

donderdag 7 maart

vensters op de Oude Kerk

vrijdag 4 januari

Het verhaal van een oranje hesje

dinsdag 11 december

Een veelheid van geluiden in de Oude Kerk

maandag 10 september

Ons’ Lieve Heer bij de buren

woensdag 11 april

de Oude Kerk als bron van stilte

donderdag 1 maart

zegenrijke momenten

donderdag 15 februari

geschonden hemel

dinsdag 26 december

laat het bij verbeelding blijven

vrijdag 24 november

memento

vrijdag 10 november

de essentie van het verhaal

woensdag 18 oktober

rituelen

woensdag 4 oktober

noodpakket en vriendendienst

maandag 18 september

Wissen

maandag 11 september

Als je naar kunstenaars luistert

zaterdag 12 augustus

Een vriendendienst

dinsdag 13 juni

Het evangelie in één zucht

dinsdag 25 april

onnozele schapen en foute herders

woensdag 12 april

interpreteren

zaterdag 25 maart

Waarom zou je naar de kerk gaan als je niet gelooft?

donderdag 2 maart

donker en licht

zaterdag 4 februari

een kerk vederlicht

donderdag 2 februari

Slingeren

donderdag 2 februari

Zwarte Piet in Kaapstad?

donderdag 2 februari

Op weg naar Pasen

donderdag 2 februari

Alleen het allerbeste is goed genoeg

donderdag 2 februari

Kyrië Eleison

donderdag 2 februari

Van Gogh

donderdag 2 februari

Herdertjes en Eeuwigheidswaarde

donderdag 2 februari

Feest op 4 september

donderdag 2 februari

Dubbel zien

donderdag 2 februari

Zondag na Nice

donderdag 2 februari

De Verlichtingskerk

donderdag 2 februari

Hoog-liturgisch

donderdag 2 februari

Doodsklok

donderdag 2 februari

Sonate pathétique

donderdag 2 februari

Zwart-wit

donderdag 2 februari

De Majesteit en Koning

donderdag 2 februari

Aftrap

Als u terug wilt naar de homepagina
klikt u op de knop hiernaast.